Εκκλησιαστική Κληρονομιά

Στο δυτικό άκρο της Κατοχής, πάνω σε ένα λόφο κατάφυτο με πεύκα που η θέα του εκτείνεται ολόγυρα στην πεδιάδα των Οινιαδών, τον Πατραϊκό και τις εκβολές του Αχελώου στέκει αγέρωχος εδώ και αιώνες ένας από τους παλαιότερους και αξιόλογους ναούς απομεινάρι της ιστορικής μονής της Παναγίας ή αλλιώς της Ζωοδόχου Πηγής.

Ο Ναός ήταν το κεντρικό κτίριο της ομώνυμης οχυρής μονής η οποία διέθετε ένα πυργοειδές κτίσμα με μοναστικά κελιά ύψους 5 μέτρων, υπόγειο και ισχυρό περίβολο. Οι ενεπίγραφες αφιερωματικές εικόνες αναφέρουν ως κοινή χρονολογία το έτος 1781, ημερομηνία ανακατασκευής και ανακαίνισης της μονής, ωστόσο μέσα από έγγραφα που αφορούν την ιδιοκτησία του μοναστηριού μαρτυρούν ότι η ίδρυση της έλαβε χώρα αρκετούς αιώνες πριν το έτος αυτό. Η μονή προ επαναστατικά διέθετε τεράστια περιουσία και όπως και τα άλλα μοναστήρια του Ξηρομέρου και της Παραχελώιτιδος συνεισέφερε τα μέγιστα στην υλική υποστήριξη του αγώνα.

Σε ένα από τα κελιά του μοναστηριού κατοίκησε για λίγο η Κυρά Βασιλική (Κονταξή) τελευταία σύζυγος του Αλή πασά των Ιωαννίνων έως ότου της παραχωρηθεί ως κατοικία από την κυβέρνηση Καποδίστρια ο Πύργος της Κατοχής (Κούλια) στο κεντρικό λόφο της κωμόπολης. Η Κυρά Βασιλική λέγεται πως συνδέθηκε με τον ιερό ναό της Παναγίας και έκτοτε μέχρι και το τέλος της ζωής της φρόντιζε να είναι πάντα αναμμένα τα καντήλια.

Εντός του Ιερού Ναού υπάρχουν δυο εικόνες με σημείο αναφοράς το σωτήριο έτος 1781 οι οποίες φέρουν τις εξής αφιερωματικές επιγραφές και συνιστούν αξιόλογα δείγματα της έκφρασης της πίστης των ανθρώπων εκείνης της εποχής:

Η Εικόνα της Παναγίας αναγράφει: 1781, Σεπτεμβρίου 29, «Δέησις του Δούλου του θεού Δημητρίου Βάλβη υπέρ αφέσεως των αμαρτιών αυτού».

Ενώ η εικόνα του Χριστού αναγραφεί: «Αγίασον κύριε τους αγαπώντες την ευπρέπειαν του οίκου σου και των δούλων σου Χριστιανών Ιερομόναχων, διότι επιμέλεια αυτών ηυτρεπίσθη (ευπρεπίστηκε) ούτος ο Ιερός Ναός και καθ’ εκάστην καλλωπίζεται εις άφεσιν των αυτών αμαρτιών και εις ζωήν αιώνιον. 1781 έτος και του ευτελούς Ιωάννου Αναγνώστη Σκούταρη εξ Ιθάκης».